QUY TRÌNH SẢN XUẤT LỤA TƠ TẰM
Quy trình sản xuất vải lụa tơ tằm bắt đầu bằng việc thiết lập một hệ sinh thái nuôi dưỡng, trong đó cây dâu và con tằm là hai nhân tố cốt lõi. Khác hoàn toàn với các loại sợi tổng hợp từ dầu mỏ hay khí đốt, tơ lụa là sản phẩm của quá trình chuyển hóa protein sinh học tự nhiên. Nó đòi hỏi kỹ thuật phức tạp, kết hợp giữa tri thức dân gian truyền đời và bàn tay khéo léo, chăm chỉ, sự tỉ mỉ tuyệt đối trong từng giai đoạn của các bàn tay nghệ nhân.
GĐ 1: Trồng dâu, nuôi tằm – Hao tổn tâm sức, cảnh "ăn cơm đứng"
Hành trình bắt đầu bằng việc chăm sóc những nương dâu xanh ngát. Tằm là loài cực kỳ nhạy cảm; lá dâu hái về phải là lá sạch, không hóa chất, phải lau thật khô ráo vì chỉ cần dính một giọt nước bẩn, tằm sẽ bị bệnh mà chết hàng loạt. Trong chu kỳ 23-25 ngày, tằm trải qua 4 lần lột xác và ăn liên tục không quản ngày đêm. Người thợ phải thức trắng đêm canh giấc ngủ, dọn vệ sinh nong tằm, chăm tằm ăn như chăm con mọn – một giai đoạn vất vả tới mức dân gian ví như cảnh "nuôi tằm ăn cơm đứng".
GĐ 2: Tằm nhả tơ làm kén – Rút ruột gan kiến tạo kiệt tác
Khi thân mình trở nên trong suốt (tằm chín), chúng được đưa lên "nè" (bàn chông tre) để bắt đầu nhả tơ. Con tằm chuyển động theo hình số 8 một cách kiên nhẫn, nhả ra sợi tơ dài từ 300m đến hơn 1000m bao bọc quanh mình. Quá trình này diễn ra liên tục suốt 4 ngày đêm không ngơi nghỉ. Con tằm dốc hết sinh lực, rút cạn ruột gan của mình để tạo nên chiếc kén vàng óng trước khi hóa nhộng.
GĐ 3: Ươm tơ – Cuộc chạy đua với thời gian bên nồi nước sôi
Đây là giai đoạn cực kỳ thử thách và tinh tế. Người thợ phải canh thời gian nghiêm ngặt trong vòng 10 ngày sau khi tằm đóng kén, phải ươm xong trước khi nhộng cắn kén chui ra làm đứt sợi tơ. Giữa cái nóng hầm hập của nồi nước sôi 100°C, người nghệ nhân phải dùng tay trần hoặc đũa để tìm "mối tơ" gốc. Đôi bàn tay vừa phải chịu bỏng, vừa phải nhanh nhẹn, khéo léo chập 5-10 sợi tơ kén lại thành một sợi chỉ tơ thô, đều đặn không được để đứt đoạn.
GĐ 4: Thúc tơ và Dệt lụa – Vũ điệu của những đôi bàn tay cần mẫn
Sợi tơ thô sau khi quấn vào guồng sẽ được đem đi xử lý cho mềm rồi mới đưa vào khung dệt. Tùy theo cách phối sợi, người thợ phải điều khiển những khung cửi gỗ thủ công phức tạp. Tiếng thoi đưa lách cách ngày qua ngày đòi hỏi sự tập trung cao độ, đôi chân đạp nhịp nhàng và đôi mắt tinh tường để phát hiện, sửa chữa từng lỗi nhỏ của sợi tơ mảnh như làn sương. Một tấm lụa hoàn mĩ có thể mất đến hàng tuần, hàng tháng trời dệt thủ công liên tục.
GĐ 5: Nhuộm màu thủ công – Quy trình lặp lại nhiều lần
Tấm lụa mộc sau khi dệt xong còn rất cứng do lẫn tạp chất và keo tằm. Nó phải được nấu trũi nhiều giờ trong nước xà phòng để xả sạch keo, trở nên mềm mại và trắng ngần. Cuối cùng là công đoạn nhuộm. Quy trình nhuộm, phơi, rồi lại nhuộm phải lặp đi lặp lại nhiều lần để màu thấm sâu vào từng thớ vải, tạo nên sắc màu óng ả tự nhiên.
Lời kết: Một tấm lụa tơ tằm tự nhiên không đơn thuần là một món trang phục, mà đó là hiện thân của thời gian, sự nhẫn nại, mồ hôi của người lao động. Sự phức tạp trong từng công đoạn, sự vất vả trong những đêm trắng canh tằm, và sự cần mẫn đến từng milimet sợi tơ chính là lý do vì sao lụa tơ tằm truyền thống Việt Nam luôn giữ vững ngôi vị "vương hậu" của các loại vải, mang một vẻ đẹp thượng lưu đầy kiêu hãnh và đậm đà bản sắc dân tộc.
